Hậu kiểm đăng ký doanh nghiệp: Mối quan hệ giữa biện pháp khắc phục và chế tài xử phạt

Kể từ ngày 01/7/2025, Nghị định 168/2025/NĐ-CP (“Nghị định 168”) chính thức có hiệu lực, thay thế cho Nghị định 01/2021/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp. Với điểm mới đáng chú ý là cơ chế hậu kiểm sau đăng ký, văn bản này được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả quản lý doanh nghiệp trong giai đoạn “hậu cấp phép”. Tuy nhiên, sự ra đời của một công cụ quản lý mới luôn đặt ra câu hỏi về sự tương tác của nó với các quy định hiện hành, cụ thể là Nghị định 122/2021/NĐ-CP (“Nghị định 122”) về xử phạt vi phạm hành chính. Mối quan hệ giữa chúng là gì? Khi nào một sai sót trong hồ sơ chỉ cần khắc phục, và khi nào nó trở thành một hành vi vi phạm hành chính phải bị xử phạt? Phân định rõ ràng ranh giới này là chìa khóa để đảm bảo pháp luật được thực thi một cách công bằng, minh bạch và hiệu quả.

1. Cơ chế hậu kiểm – Cánh tay nối dài của quản lý nhà nước 

Nghị định 168 đã xác lập một vai trò mới cho Phòng ĐKKD. Thay vì chỉ là cơ quan cấp phép ban đầu, giờ đây họ còn là đơn vị giám sát tính chính xác của thông tin doanh nghiệp trong suốt quá trình hoạt động. Theo Điều 63 Nghị định 168, khi phát hiện hồ sơ có nội dung kê khai không trung thực, không chính xác, Phòng ĐKKD có các quyền hạn sau:

a. Thông báo vô hiệu hóa Giấy chứng nhận: Ra thông báo về việc Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (GCNĐKDN) không còn hiệu lực pháp lý và công khai thông tin này trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Đây là biện pháp ngăn chặn ngay lập tức, không cho phép doanh nghiệp sử dụng GCNĐKDN sai lệch để thực hiện các giao dịch.

b. Yêu cầu khắc phục: Ấn định thời hạn 30 ngày để doanh nghiệp nộp lại bộ hồ sơ chuẩn xác. Đây là cơ hội để doanh nghiệp tự điều chỉnh sai sót mà không bị áp dụng các chế tài nặng hơn.

c. Chuyển hồ sơ để xử lý liên ngành: Chủ động phối hợp và chuyển thông tin cho cơ quan thuế, công an và các cơ quan quản lý nhà nước khác nếu nhận thấy dấu hiệu vi phạm pháp luật chuyên ngành.

Cơ chế này tạo ra “lưới an toàn pháp lý” sau khi doanh nghiệp được thành lập, đồng thời hạn chế tối đa tình trạng lập doanh nghiệp “ma”, sử dụng giấy tờ giả, hoặc mạo danh chủ thể đăng ký. Bản chất của cơ chế này là một biện pháp khắc phục về mặt thủ tục với mục tiêu chính là đảm bảo tính toàn vẹn và chính xác của dữ liệu trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, chứ không phải để trừng phạt.

2. Phân định ranh giới: Khi nào “khắc phục” chuyển hóa thành “xử phạt”? 

Trong khi Nghị định 168 tập trung vào khâu thủ tục, hồ sơ và biện pháp khắc phục, thì Nghị định 122/2021/NĐ-CP (“Nghị định 122”) lại đóng vai trò là công cụ chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực đăng ký doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc Phòng ĐKKD phát hiện sai sót qua hậu kiểm không tự động đồng nghĩa với việc doanh nghiệp sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 122. Việc xử phạt chỉ xảy ra khi hành vi của doanh nghiệp hội đủ các yếu tố cấu thành vi phạm hành chính và được cơ quan có thẩm quyền (như Thanh tra Sở Tài chính) thụ lý.

Trong trường hợp doanh nghiệp kê khai hồ sơ không trung thực, không chính xác thì có thể bị chuyển sang “xử phạt” theo quy định tại Điều 43 Nghị định 122 với mức phạt tiền mà doanh nghiệp có thể bị áp dụng là từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng trong các trường hợp sau:

1. Doanh nghiệp không tuân thủ nộp lại hồ sơ sau thời hạn 30 ngày theo Điều 63 Nghị định 168.
2. Hành vi có dấu hiệu cố ý, gian dối và mang tính hệ thống
3. Doanh nghiệp tiếp tục sử dụng GCNĐKDN đã bị thông báo vô hiệu

Việc Điều 63 Nghị định 168 quy định về cơ chế hậu kiểm của Phòng ĐKKD thể hiện rằng cơ chế này đặt trọng tâm vào khắc phục thủ tục, không phải chế tài xử phạt. Nó chỉ xử lý tính không hợp lệ về mặt hồ sơ, chưa kết luận rằng có hành vi vi phạm hành chính theo nghĩa của Nghị định 122/2021. Tuy nhiên, sự xung đột thẩm quyền có thể xảy ra khi mà Phòng ĐKKD chỉ “phát hiện và chuyển hồ sơ”, trong khi cơ quan Thanh tra mới có quyền “ra quyết định xử phạt”. Nếu không có quy chế phối hợp chặt chẽ, tình trạng đùn đẩy trách nhiệm có thể xảy ra.

Cơ chế hậu kiểm trong Nghị định 168 là một bước tiến quan trọng, thể hiện tư duy quản lý nhà nước hiện đại, chuyển trọng tâm từ ngăn chặn sang giám sát và xử lý. Nó không đối lập mà bổ trợ cho các chế tài của Nghị định 122, tạo thành một hệ thống quản lý hai tầng: tầng một là khắc phục thủ tục và tầng hai là chế tài xử phạt. Tuy nhiên, để hệ thống này vận hành trơn tru, việc phân định rõ ràng vai trò, trách nhiệm và xây dựng một quy chế phối hợp liên ngành hiệu quả là yêu cầu cấp thiết. Chỉ khi đó, cơ chế hậu kiểm mới thực sự trở thành một bộ lọc hiệu quả, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và bền vững.

Ngày viết bài: 20/07/2025

Chia sẻ: